FRETILIN.Media

2010-2020: DECADE OF PEACE, STABILITY & DEVELOPMENT/DEKADA PAZ, ESTABILIDADE NO DEZENVOLVIMENTU

Media service of the FRETILIN party.
Servisu media partidu FRETILIN nian.

Contacts/contactus:

Deputadu Jose Teixeira
Tel. Mobile: +670 728 7080
Email: fretilin.media@gmail.com

Thursday, July 14, 2011

STATEMENT BY FRETILIN PARLIAMENTARY LEADER; DEBATE ON PROPOSED NATIONAL STRATEGIC DEVELOPMENT PLAN



FRETILIN PARLIAMENTARY GROUP
DEMOCRATIC REPUBLIC OF TIMOR-LESTE
NATIONAL PARLIAMENT

STATEMENT BY FRETILIN PARLIAMENTARY LEADER, ANICETO GUTERRES MP, DURING OPENING OF DEBATE ON PROPOSED NATIONAL STRATEGIC DEVELOPMENT PLAN
(Translation from Tetum)

11 July 2011

Good morning Mr. President.
In 2007 when we all gathered in this noble chamber to hear the government present its five-year governance program, we first heard from this de facto government that the 2001 National Development Plan would be updated.  A Plan that had been compiled in 2001-2002 after a lengthy public consultation process that involved a national dialogues process with over 30,000 people.  Almost four years after having heard that, we have just received for our consideration a week ago this document entitled the National Strategic Development Plan.
 Prior to us members of parliament having received this document a week ago, we had access to an early draft, which was only in English. 
It took the de facto government four years, at a cost of three and a half millions US dollars paid to a private consultant from Indonesia, but members of this parliament were only given a final version in Portuguese to analyze and approve one week ago.
Nobody doubts that our people, our nation, need a development plan.  It is FRETILIN that reminds this parliament almost on a weekly basis of the need to govern with a plan, programs, and not just ad hoc governance or governances from one’s dreams as has been the case with this de facto government for four years now.  
After having paid millions and after four years, with a large team of varied advisors and consultants to help them, the de facto government pushed this document onto this national parliament, where members do not have any advisors or consultants to help analyze this document, for speedy approval, because it has to be taken quickly to the development Partners meeting to be held later this week.
Nor have our people been given the opportunity to fully know what is contained in this document, because the so called public consultation that is said to have taken place last year through the sub-district capitals of the nation, was more like a political campaign, controlled and restricted as to who could attend and who could ask questions or air criticisms to Big Brother on the plan that Big Brother was presenting to them. 
When it first began in Lautem and Baucau these sessions were open to all, but when it became evident that there was a great deal of interest by our people to attend and air their views on this plan and the de facto government’s governance, the “public consultations” in remaining districts were open only to people who enlisted prior to the meetings and listed the questions they were going to be asking.  This was not a genuine public consultation by any measure of the concept.
This Plan purports to enhance national development until the year 2030.  Then why not give the opportunity even for civil society to study it carefully and comment on it? Why not consult with the de facto opposition parties?
FRETILIN wants to remind all members of this house of their constitutional responsibility under article 92 of the Constitution to represent all of Timor-Leste’s citizens.  We would like to remind all of you of our role as members of parliament to oversee the government’s governance proposals and execution or proposed execution of the people’s money.  We are not here just to be a rubber stamp for any Big Brother who wants us to or to merely vote on individual or personal interests.
FRETILIN believes that a document of such importance should be seeking to open the path for equitable and just development for all our people, especially those of our very poorest people who are getting poorer every month.  A document such as this deserves, in fact demands from us the obligation as the representatives of our people, to properly hold a dialogue with our people directly so as to establish their aspirations and views on what is proposed in this document that has been sent to this parliament. 
FRETILIN will not sit by and allow this parliament to simply rubberstamp what has been publicly referred by some to as being simply the de facto Prime Minister’s dream.
It is for this reason that the FRETILIN parliamentary group demands that this proposed Strategic Development Plan be remitted to the respective parliamentary committees for their analysis and report back to the plenary with regard to the impact on the individual development sectors.
The FRETILIN parliamentary group is very certain that we must look at this document as the result of a human effort, and not as some have tended to view it, as an unalterable Sacred Biblical text. This document has many weaknesses that have already been identified by FRETILIN and others such as civil society, just on the cursory glance that time and other constraints have permitted.  So, it is indispensable that the parliamentary committees sit down and look at the document carefully.
If other members want to proceed to vote on an approval of the resolution, they can do so, and FRETILIN will at a future point in time reveal precisely the mistake they have made in doing so, but FRETILIN will not partake in any such vote to approve this document.  It will then be those who have approved it who will have to explain to our people why they have approved this document without properly analyzing it beforehand. 
However, we will briefly point out some points that are of concern to us about this proposed Plan that members opposite are so keen to rubber stamp today.
Firstly, the proposed Plan is based on a number of false assumptions.  Just one is that the Plan is too heavily based on the development of the petroleum industry.  What will happen if no further substantial reserves of petroleum are discovered, reserves in the magnitude of Bayu-Undan or Greater Sunrise?  What will happen if Greater Sunrise does not proceed?  This indicates a tendency to rely far too much on revenues that are not yet assured.
However, the macro-economic data relied on in the plan are also out of date and have a tendency to mislead the real economic situation in the country, especially with regard to the exact rate of inflation and the precise dependence of our economy on oil and gas revenues.
Secondly.  The plan does not place a sufficient emphasis on job creation especially for our burgeoning numbers of unemployed youth.  In 2023 we will likely have more than 30,000 school leavers joining the job market annually.  This proposed plan has no concrete plan for how these jobs can be created, because the types of infrastructure projects being planned will not generate anywhere near the necessary jobs. We have already seen this from the current types of infrastructure investment programs being implemented such as the heavy fuel electrification project. 
What we have seen is mostly foreign workers being imported to do the job.  How will we ever reverse this trend if the proposed plan seeks to head in the same direction with the same development formula? 
The FRETILIN parliamentary group can also see clearly in this plan that the people in our remote mountain communities, such as Ainaro, Aileu and Manatuto, and others, will not benefit substantively from this proposed plan. It is as if they have been taken out the development equation.
FRETILIN will point out in greater detail why we believe that these remote mountain communities have been denied a part in this development plan, but we will not do that today.
Suffice to say that any national development plan should have our people at its centre, at its core, not to the periphery of the process, away from participating in the decision making process, becoming just pawns in someone else’s plan to be moved around as desired.  It is clear that, despite mouthing platitudes on the needs of our people, this proposed plan actually removes our people from the core of the process.  It will have, if implemented the effect of marginalizing and alienating them from the development process, especially when we consider the lack of attention given to development of the agricultural sector.
There is ample evidence throughout the world that shows that countries that are rich in oil and gas, should be seeking development plans and programs that will give it a way out of dependency on these resources.  However, this proposed plan would make us more dependent on these resources.  There is no focused alternative credible economic development plan being proposed in this document.  What everyone that is informed is asking is “what will happen when the oil and gas runs out in 20-30 years or less?”  What will happen also if oil and gas prices plummet?
Of more serious concern is that this proposed plan only cursorily refers to the de facto government’s plans to borrow money and nationally indebt us in the process of implementing this plan.  What sort of plan fails to even address the issue of how the proposed debts are to be paid?  This too we will debate in this house in greater detail one day soon.
We have all heard in the media comments as to whose “dreams” this proposed plan represents.  Some say it represents the de facto Prime Minister’s “dreams”, whereas others say it represents our peoples’ “dreams”.  However, FRETILIN is very certain that it represents the dreams of foreigners, because this plan will open the way for those foreigners with a slight of hand and a quick hand to take away our peoples’ money; given what the de facto Finance Minister herself told this parliament late last year, that from every dollar invested into the economy, seventy cents flows straight out because of our heavy reliance on exports.  This is the basic problem with this proposed strategic development plan, for whom is it strategic?  FRETILIN has no doubt that it is strategic for everyone except for our peoples’ and nation’s development.  
FRETILIN is extremely conscientious that our country needs a National Development Plan, but one that reflects our peoples’ aspirations as to how development should occur, and one that should be inclusive and sustainable for the long term. 
From our point of view the government should have written and delivered a strategic development plan that was an integrated package inclusive of policy strategies, strategic sectoral plans and a detailed guide to implementing these.  In our view what it should have done was to establish what has to be done to achieve our peoples’ collective vision between now and 2030.
FRETILIN accepts and assumes that all of our people have aspirations to have poverty reduced, have investment in sound infrastructure that promotes equitable economic growth, access to quality education, access to health and improved living conditions for all, but FRETILIN questions the means in which this proposed plan seeks to convert these aspirations into a plan to achieve them.  In essence the content of this proposed plan raises more questions than provides answers for our peoples’ preoccupations on development.
Mr. President.

Finally, FRETILIN requests that this Strategic Development Plan be submitted to the normal parliamentary proceedings according to article 100 of the Parliament’s Standing Orders to enable parliament to also hold adequate and board public consultations to ascertain what our peoples’ aspirations are, including the following sectors of society:
•            All political parties
•            Civil society, including church and religious confessions
•            Development partners
•            Timorese academics and development advocates
•            Civil servants who will have to implement the plan
•            Others
Such a broad public consultation will be essential so that the strategic development plan can attain the greatest possible national consensus and legitimacy, and so that it can secure all our participation and solidarity when it is implemented in future.
Thank you Mr. President.

Tuesday, July 12, 2011

BANCADA FRETILIN REJEITA PROSESU ATU TAU KARIMBU DEIT BA SR XANANA NIA PLANU ESTRATEGIKU DESENVOVLIMENTU; PARLAMENTU NASIONAL NUDAR POVO NIA REPRESENTANTE TENKE ANALISA PLANU



DEKLARASAUN HUSI CHEFE BANCADA FRETILIN
DEPUTADO ANICETO GUTERRES


DISKUSSAUN PLANU ESTRATEGIKU DESENVOLVIMENTU NASIONAL


11 Julhu 2011


Iha tinan 2007 bainhira ita hotu halibur iha uma fukun ida nee ita foin rona katak governu de facto ida nee sei halo actualizasaun ba Planu Desenvolvimentu Nasional neebe halo konsulta publika nasional naruk iha tinan 2001-2002 neebe rona ema liu ruhun tolunulu resin. Besik tinan haat liu ona mak ita foin hare dokumentu ida ho naran Planu Estrategiku Desenvolvimentu Nasional iha semana liu ba.


Molok deputados sira hetan dokumentu nee, ita hotu bele asesu deit esbosu ida, neebe hakerek ho lian Ingles.


Dokumentu nee lori tinan haat, custa osan liu dollar Amerikanu jutah tolu virgula tolu neebe usa selu konsultante privadu husi Indonesia, maibe deputados sira hetan versaun final semana ida deit atu bele halo revisaun.


La iha ema ida neebe duvida katak ita nudar povo no nasaun presiza duni planu desenvolvimentu. Bancada FRETILIN mak kuaze semanan semanan iha nee fo hanoin ba maluk sira katak ita presiza ukun ho planu, ho programa, laos ho inventa deit ka mehi deit hanesan halo tiha iha tinna haat neebe governasaun de facto ida nee halau tiha ona.


Depois de selu dollar jutah ba jutah no tinan haat ba assesores no consultantes oioin, dudu lalais mai parlamentu nasional ba deputado sira neebe assesoria no konsultaria la iha atu hare lalais, aprova lalais, tamba tenke lori lalais ba Encontro Parseirus Desenvolvimentu neebe sei realisa iha semana nee nia laran.


Povo mos seidauk hatene lolos, tamba kampanha politika neebe halo iha sub-distritu hirak nakonu ho controlles kona ba se mak bele partisipa hodi bele husu perguntas no halo kritikas ba porgrama neebe Maun Bot ba apresenta ba sira. Hahu iha Baucau no Lospalos husik ema hotu atu bele husu tuir sira nia hakarak……maibe too ba distritu seluk tuir mai, sira neebe tau naran uluk deit no hakerek pergunta neebe atu husu mak bele. Nee mak konsulta publika ka.


Planu nee temik atu halau desenvolvimentu too tinan 2030. Entaun tamba sa mak la fo oportunidade ba sosiedade sivil atu halo estudu no komentariu ho diak? La halo konsulta ho partidus opozisaun de facto?


Bancada FRETILIN hakarak fo hanoin ba deputado sira hotu ita nia knaar tuir artigu 92 Constituisaun nian. Its nia knaar nudar deputados mak atu representa Timor oan hotu, no ita nia knaar atu fiskaliza governu ninia governasaun no ezekuasaun orsamentu. Laos atu halo deit tuir Maun Bot se se deit nia hakarak ka atu hare deit ba saida mak atu benefisia ita individualmente no pessoalmente.


Bancada FRETILIN hanoin katak doucmentu ida neebe importante tebes atu buka dalan neebe diak atu halau desenvolvimentu equitavel, ho justu, ba ita nia povo tomak, liliu sira neebe kiak liu no neebe fulan ba fulan sai kiak liu. Dokumentu ida hanesan ida nee merese duni, obriga duni ita nudar povo nia representante hodi tun ba base koalia ho povo rasik saida mak sira konkorda ka la konkorda kona ba dokumentu ida neebe foin haruka mai ita. Maibe bancada FRETILIN lakoi no sei la husik parlamentu ida nee sai karimbu ba Primeiru Ministru de facto ida nee nia mehi.


Tamba nee mak bancada FRETILIN ezigi katak PEDN baixa ba Kommissaun parlamentu nian hodi ida idak halo sira nia analisis no hatoo sira nia hanoin iha relatoriu kona ba impkatu iha sector idaidak.
Bancada FRETILIN iha certeza tomak katak dokumentu nee ita tenke hare hanesan resultadu servisu ema nian, labele iha tendensia tau hare hanesan Biblia Sagrada, maske balun iha duni tendensia atu konsidera nunee duni. Dokumentu nee iha falhansu barak neebe bancada FRETILIn no ema seluk identifika tiha ona. Lolos komissaun sira mak tur hare no halo rekomendasaun.


Se deputado seluk harakak sira bele aprova, no bancada FRETILIn pelo menus sei ba divulga saida mak la los, se la partisipa iha votasaun ida neebe precepitada liu ba resolsuasaun ka saida tan, no tuir mai mak sei divulga ba se mak hakarak vota lalais saida mak sira halo neebe la los, Depois imi mak hatan ba povo kona ba tamba sa mak aporva sem halo estudu didiak nudar sira nia representativu.


Maibe bancada FRETILIN hakarak temik buat balun hodi halo ita hotu hanoin tamba sa mak ita labele tau karimbu lalais deit.


Primeiru iha hanoin balun neebe planu nee basea ba, neebe la los. Ida deit mak ida nee. Planu nee baseadu todan liu ba industria mina rai no gas. Saida mak sei akontese se ita la hetan gas ka mina rai bot hanesan Bayu-Undan ka Greater Sunrise? Saida mak akontese se buat ruma akontese ba Greater Sunrise? Nee hatudu tendensia atu depende deit ba osan neebe seidauk tama.


Maibe dadus macro-economiku neebe iha relatoriu la los ona, ultrapassado ona no iha tendensia atu habosok ita kona ba inflasaun no ita nia ekonomia nia dependensia ba osan husi mina rai no gas.


Segundu mak nee. Planu saida mak la konsidera oinsa atu harii kampu servisu foun liliu ba jovem sira? Iha tinan 2023 ita bele iha joven 30,000 neebe atu sai husi eskola no buka servisu. Planu nee la iha porgrama concreto atu harii kampu servisu ba sira tamba investimentu neebe atu halo ba infraestruturas sei la harii kampu servisu barak. Ida nee ita hare tiha ona husi programa oleo pesado neebe halau too agora muda fali ba oleo seluk no rede eletrifikasaun. Ita hare ema husi liur mak mai servisu barak liu. Situasaun nee oinsa mak atu muda se la iha program concreto?


Bancada FRETILIN mos hare katak ita nia ema iha foho la iha fatin iha planu ida nee, liliu iha Ainaro no Aileu no Manatuto foho. Interior hanesan la iha fatin atu partisipa iha desnevolvimentu ida nee. 


Bancada FRETILIN sei hatudu momos tamba sa mak planu ida nee nega povo foho, maibe laos ohin.


Lolos planu ida iha ema, povo iha nia klaran, laos iha nia sorin dok husi prosesu, dok husi partisipasaun iha desizaun, em vex de sai deit ema se se deit nia alat atu muda tun sae. Nee mak klaru liu, katak planu ida nee koalia barak kona ba povo maibe la tau povo iha prosesu nee nia klaran, hadok nia fali. Se bele mos halo alianasaun no marginalisa siar husi prosesu desenvolvimentu, liliu bainhira ita koalia kona ba agrikultura.


Iha ona evidensia barak iha mundu katak rain sira neebe iha mina rai no gas, diak liu sira porgrama atu sai husi industria ida nee. Maibe planu ida nee hatudu momos katak it abele sai fali vitima ba industria ida nee. La iha programa desenvolvimentu ekonomiku neebe kredivel iha planu ida nee, liliu ba industria seluk nebee it abele benefisia bainhira ita tama iha ASEAN. Visaun ba desenvolvimentu ekonomiku klot liu no la hatudu dalan atu ita bele sai husi dependensia husi mina rai no gas. Saida mak sei akontese iha tinan 20-30 bainhira gas ka mina rai la iha ona? Saida mak akontese se folin mina rai no gas monu makas tebes?


Ikus liu, planu ida nee temik kois deit kona ba tusan neebe governu iha planu hatama ita hotu iha laran. Planu ka programa atu selu ba osan barak neebe gasta nee atu halo nusa? Nee mos loron ruma ita sei bele diskuti ho ita nia povo klean no detalhadu liu tan.


Ita rona iha media buat barak kona ba planu ida nee hatudu se nia mehi. Balun dehan ida nee hatudu Sr PM de facto nia mehi, maibe balun dehan hatudu povo nia mehi. Maibe bancada FRETILIN seguru katak ida nee hatudu ema husi liur nia mehi tamba planu ida nee sei loke dalan atu ema husi liur mai lalais ho liman lais foti lalais povo nia osan; hanesan senhora ministra finansas de facto rasik hatete ba uma fukun ida nee, iha dollar ida neebe governu gasta, tujupulu sent mak ba liur tamba ita importa besik buat hotu husi liur. Problema ho PEDN nee estrategiku maibe estrategiku ba se? FRETILIN la fiar estrategiku ba povo nia desenvolvimentu.


Konciente konaba necesidade ita nian rain ba Plano Estrategico Desenvolvimento Nacional ida nebee reflecte ponto de vista no aspirações oinsa halao desenvolvimento ida nebee inklusivo sustentavel no dura ba tempu naruk.

Hanoin hakerek ona iha livro PED nebee governo de facto apresenta mai iha ne’e katak PED nudar pakote integrado ida nebee inklui politicas estrategicas, planos estrategicos rectoriais no guia de implementação.



Ém resumo PED estabelece saida maka tenke halo atu atingi visão coletiva povo TL to’o tinan 2030.

Bancada FRETILIN simu aspirações povo tomak nian konaba oinsa hatun kiak, ho infrastruturas nebe diak no promove cresimento ekonomico ida jusro no kualidade educação, saude no moris diak ba sidadaun hotu-hotu maibe Bancada FRETILIN kestiona oinsa transforma aspirações hirak ne’e ba iha plano ida hanesan ne’e, no nia konteudo plano ida ne’e hamosu perguntas maka barak liu do que fo resposta ba preokupações ema hotu nian.


Sr. presidente

Ikus liu Bancada FRETILIN husu atu submete PED ida ne’e ba procedimento normal PN tuir artigo 100 Regimento Parlamento Nacional hodi halao mos consulta klean no alargado nudar egigencia liu husi
audensias publicas ho:

§  Partidos politicos sira hotu

§  Sosiedade civil, igreja no confisões religiosos

§  Doadores e parceiros desenvolvimento

§  Funcionarios publicos, Academicos Timorenses. No seluk tan.

Consulta  hanesan ne’e inportante tebes atu nune’e iha PED ida ne’ebe consensual no hetan legitimidade bot liu, no ikus hodi asegura participação no solidaridade iha implementação iha future.



(Remata)

Friday, July 8, 2011

GOVERNU TENKE HATUDU SERIEDADE KONA BA DESIZAUN ATU TAKA JOGOS “BOLA GULING”




REPUBLICA DEMOCRATICA DE TIMOR-LESTE

                 PARLAMENTO NACIONAL

            BANCADA PARLAMENTAR DE FRETILIN


                DEKLARASAUN POLITIK


GOVERNU TENKE HATUDU SERIEDADE KONA BA DESIZAUN ATU TAKA JOGOS “BOLA GULING”

Sr Presidente Parlamento Nacional
Ilustres Deputados


Iha semana liu ba Deputadus Bancada FRETILIN no povo rona no lee iha jornais katak governu de facto RDTL nian depois de legaliza jogos hanesan “bola guling”, “kuru kuru” no seluk tan iha Agostu tinan 2010, nebee la hetan consulta publika ho grupos sosiais iha ita nia sosiedade, hanesan Igreja, partidus opozisaun no NGOs, Organisasaun Feto, agora tuir comunicado imprensa governu nian liu husi comunikasaun social hateten, Governu RDTL halo desizaun iha Konselhu Ministro hodi taka fatin jogos “Bola Guling” tanba tuir membrus governu “Bola Guling” kria fali problema social” no “nebee ita dehan katak, ba tempu naruk ladun diak, tanba nee ita taka.” Maibee tuir ami nia hanoin la kompletu tanba sei husik jogos balun loke nafatin, hanesan “kuru-kuru” no jogos seluk tan.
Ami mos duvida seriedade husi membru governu no nia
Funsionarius nebee responsavel atu implementa desizaun ida nee, tamba tuir informasaun nebee ami rona, iha interesse privadu nebee hamusu conflitu ho desizaun ida nee.  Tamba nee maka ami hakarak atu revoga lei ida nee totalmente, no Parlamentu Nasional maka tenke halo lei foun ida kona ba regulariza jogos hirak nee, tamba nia impaktu social makas tebes ba familia sira no klean tebes ba tempo naruk iha ita nia sosieadade tomak.

Uluk kedas, bainhira Governu de facto aprova Decreto Lei ida nee, no bainhira Governu buka aprovasaun ba osan ida nee iha Orsamentu Geral Estado, Bancada FRETILIN deklara contra lei ida nee, tamba legaliza, em ves de controlla jogos hirak nee.  Durante debate Orsamentu Rectificativu iha tinan 2010, Bancada FRETILIN deklara katak lolos lei ida nee Parlamentu maka tenke aprova, laos governu nia kompetensia atu aprova, maibee governu la rona. Iha Parlamento mos Deputados sira nebee apoiu governu, vota a favor hodi aprova orsamentu ba aktividade ida nee.  Ami, tanba rekursu la too ami la lori kazu ida nee no kazu sira seluk ba Tribunal Rekursu.  Maibe agora tempo too ona atu Governu hatudu nia seriedade politika atu hakotu problema nebee comprova tiha ona katak hamosu problema social husi existensia jogos hirak nee.

Bancada FRETILIN hakarak deklara katak ami sei fo oportunidade ba Governu atu hakotu jogos hotu nebee hetan legalisasaun iha fulan ida nia laran, se lae FRETILIN sei lori asaun mai iha Parlamentu Nasional hodi hakotu Decreto Lei ida nee nebee foo impaktu negativu ba familia sira iha ita nia sosiedade.

Iha semana kotuk mos, Komunikadu Imprensa ida mosu iha internet husi companhia jogos telemoveis husi Filipina naran “FilWeb”, Corporasaun nebee nia Presidente Dennis Valdes hateten katak iha loron 22 Junhu 2011, Governu RDTL fo licensa ba sira atu servisu hamutuk ho operador telekomonikasoens  hodi loke jogos liu husi telemovel iha Timor-Leste.  Companhia nia representante dehan sira sei fo naran “Mobile Osan Mean”.

Bancada FRETILIN hetan informasaun husi media, maibee ami duvida Deputados hotu iha Uma Fukun ida nee hatene, maske iha Deputado ida ka rua hatene kleur ona, no iha informasaun mos  katak ita nia diplomata balu no funsionariu publiku nivel aas balu nebee apoia makas programa ida nee hodi hatama kompanhia ida nee iha ita nia rain hodi mai explora ita nia povo liu husi jogos hirak nee.  Situasaun foun ida nee sei halo oan sira agora laos deit  husu atu “haruka pulsa mai lae”, maibee ho programa ida nee sira mos sei ejiji mos, haruka “Osan Mean mai lai”.

Ba ami contrato jogos liu husi telemovel ida nee  no problema jogos em geral, seriu tebes ba desenvolvimentu humanu iha ita nia sosiedade.

Sr Presidente

Jogo “Bola Guling” ho jogos seluk tan tama iha ita nia sosiedade iha tempu resistensia nebee konjuntura politika iha tempu neba tama ona iha pontu aas liu iha decade 90 post Massakre Santa Cruz, nebee hahu hetan partisipasaun maxima husi populasaun tomak ba resistensia klandestina liuliu jovens sira, tanba nee autoridade okupante Indonesio preokupadu ho situasaun foun ida nee sira hahu implementa politika alienasaun hodi buka desvia hodi distrai atensaun povu nian ba jogos, tanba nee ami kongratula desisaun Governu nian taka jogos sira nee, tanba  see lae maka ita rasik maka iha tempu independensia ida nee hakarak halo politika alienasaun ba ita nia povu.

Ami deklara congratula ho governu tanba toma medidas kona ba “Bola Guling”, maibee ami hanoin katak nee la too, tanba ami la fiar jogos sira nee sei taka, no sira sei halo nafatin.  Tanba impaktu nebee jogos sira nee sei halo ba familias sira, tanba osan nebee lolos gasta atu sosa aihaan ba familia, selu escola no ba nesesidade basikus seluk familia nian, ba fali joga hodi habokur ema gupo kiik ida deit.  Ida nee FRETILIN labele concorda tamba ami nia kompromissu desde 74 atu LIBERTA NASAUN NO LIBERTA POVO, liliu liberta povu husi kiak. Existensia jogos sira nee sei la mai tulun povu Maubere atu liberta nia aan husi kiak, maibee kontrariu sei lori nia ba situasaun kiak rabat rai liu tan.

Bancada FRETILIN hein medidas firmes no desisaun nebee lolos husi Governu nebee agora mos concorda ho ponto de vista katak jogos sira nee iha impaktu
negativu ba ita nia sosiedade tomak.

Dili, 5 Julho 2011

Bancada Parlamentar de FRETILIN


Sunday, July 3, 2011

GOVERNU TENKE HATUDU SERIEDADE KONA BA DESIZAUN ATU TAKA JOGOS “BOLA GULING”




REPUBLICA DEMOCRATICA DE TIMOR-LESTE
PARLAMENTO NACIONAL
BANCADA PARLAMENTAR DE FRETILIN

KOMUNIKADU BA IMPRENSA


Dili – 1 Julho 2011

GOVERNU TENKE HATUDU SERIEDADE KONA BA DESIZAUN ATU TAKA JOGOS “BOLA GULING”

Depois de legaliza jogos hanesan “bola guling”, “Kuru Kuru” no seluk tan iha Agostu tinan 2010, sem iha consulta publika ho grupos sosiai no partidus opozisaun, agora tuir comunicado imprensa husi governu rasik no comunikasaun social, governu RDTL halo desizaun iha Konselhu Ministro hodi taka fatin jogos “Bola Guling” tamba tuir membrus governu “kria fali problema social” no “nebee ita dehan katak, ba tempu naruk ladun diak, nee ita taka.”

Vice Chefe Bancada FRETILIN no membru Comissaun Ekonomia, Fiancas no Anti-Corrupsaun, Deputado Francisco Branco, deklara katak desizaun nee husi governu diak ba sosiedade Timorense, maibe la kompletu tamba sei husik jogos balun loke hela, hanesan “Kuru-Kuru” no seluk tan.

“Ami mos duvida seriedade husi membru governu no nia funsionariuspublikus nebee responsavel atu implementa desizaun ida nee, tamba tuir informasaun nebee ami rona iha interesse privadu nebee hamusu conflitu ho desizaun ida nee. Tamba ne mak ami hakarak atu revoga lei ida nee totalmente, no Parlamentu Nasional maka tenke halo lei foun ida kona ba regulariza jogos hirak nee, tamba nia impaktu social makas tebes no klean tebes ba tempo naruk,” affirma deputado Branco.

Nia realsa katak hodi uluk kedas maka Bancada FRETILIN deklara nia contra lei ida nee, tamba legaliza, em ves de controlla jogos hirak nee. “Durante debate orsamentu rectificativu iha tinan 2010, Bancada FRETILIN deklara katak lolos lei nee parlamentu mak aprova, laos governu nia kompetensia, maibe governu la rona. Ami mos rekursu la too atu lori kazus hotu ba Tribunal Rekursu. Maibe agora tempo too atu governu hatudu nia seriedade atu hakotu problemas nebee comprova tiha ona katak mosu husi existensia jogos hirak nee,” hatutan Branco.

Branco dehan katak primeiru Bancada FRETILIN sei fo oportunidade ba governu atu hakotu jogos nebee legalisa hotu iha fulan ida nia laran, se lae FRETILIN sei lori asaun ba Parlamentu Nasional.

“Ba ami problema nee seriu. Ami congratula governu nia medidas, maibe hanoin katak la too, tamba ami la fiar jogos sira nee sei taka, no sira sei halo nafatin. Tamba impaktu nebee jogos nee bele iha kona ba familias, tamba osan nebee lolos gasta atu selu hahan ba familia, escola no nesesidade seluk familia nian ba habokur ema gupo kiik ida deit. Ida nee FRETILIN labele concorda tamba ami nia missaun desde 1974 mak LIBERTA NASAUN NO LIBERTA POVO, liliu liberta husi kiak. Existensia jogos nee la tulun ita nia missaun ida nee,” Branco taka.

Ba Informasaun klean liu tan dere ba Deputado Francisco Branco iha 723 7124

Tuesday, June 28, 2011

DEKLARASAUN POLITIKA: OSAN MILLOENS ATUS BA MILLOENS ATUS FAKAR MAIBE INFRAESTRUTURAS BESIK ZERO NAFATIN‏





BANCADA PARLAMENTAR DA FRETILIN

Dili, 27 de Junho de 2011

Nai Presidente Parlamento Nacional

Fernando de Araújo – Lasama

Ex.Cias

Deputado sira hanesan membro Parlamento nacional no representante Povo nia, iha dever hodi haburas, no hamentin uma fukun ne’e nia knaar, hodi tatoli Povu nia preocupação ba Governo, no sai Povu nia lian, Povu nia isin, no materializa povo nia mehi hodi haburas no hametin ita nia independência.

Hau nudar Deputado hussi bancada FRETILIN iha knaar no iha competência tomak atu tatoli Povu nia lian no hussu ba Governo, tuir art. 9°, alinea h, no artigos 137° e 138° Rejimento uma fukun nia rasik.

Hau halo requerimento ida ne’e hau hakarak hussu ba Governo atu bele hatan resposta ho escrito tuir Konstituição da República artigo 101° no. 2 e artigo 107°. Atu nune’e ita hotu bele hakruk ka halo tuir lei nebe iha.

Declaração Politica.

Ohin Bancada FRETILIN hakarak koalia kona ba Construção no rehabilitação estradas iha Governação AMP. Tinan hat ona maka AMP ukun. Hahu tinan fiscal 2009, AMP mai iha Parlamento hananu/canta, katak 2009 sai hanesan tinan nebe hahu halo Infrastruturas, aloca osan bara-barak ho razão refere. Maibe, Infra-estruturas acontece la significativo alias la tuir osan nebe aloca.

Ohin ami hakarak convida distintos Deputados AMP hotu, rona nain tomak, ba sira nebe hakarak buka hatene kona ba osan nebe aloka ba iha “Direcção de Serviços de Estradas, Pontes e Controlo de Inundações, hanesan tuir mai ne’e:

1.         Ano Fiscal de 2008 Governo AMP aloca ba Direcção nebe refere:
Orçamento original: Tokon $ 20,362,000.

Orçamento revisão: Tokon $ 30,997,000.
Orçamento final ba tinan 2008: Tokon $ 30,827,000.
Osan nebe gasta ba tinan 2008: Tokon $ 23,253,000. Executado 75.4%

2.         Ano Fiscal 2009, GAMP aloka tan osan ba halo estradas mak hanesan
tuir mai ne’e:

Orçamento original: Tokon $ 19,240,000.
Orçamento alocado: Tokon $ 19,120,000.
Orçamento revisão 2009: Tokon $ 120.000.
Osan nebe gasta ba tinan 2009: Tokon $ 16,723,000. Executado; 87%.

3.         Ano Fiscal 2010, GAMP aloka tan osan ba halo estradas mak hanesan tuir mai:

Orçamento Original: Tokon $ 73,398,900.
Orçamento revisão: Tokon $ 69,341,000.
Orçamento Actual: Tokon: $ 49, 340,900.
Osan nebe gasta iha 2010: Tokon $ 43,630,162. Executado; 88%.

Observação osan nebe aloca iha 2010 atu halo estradas ho total Tokon $73,398,900 hanesan hakarek iha leten. Maibe se ita repara didiak osan
hirak ne’e, nebe halo revisão la claro, tamba hussi orçamento original
hanesan hakerek iha leten executa deit tokon $ 43,630,162 ou 88% hussi
osan tokon $ 49,340,900 hanesan orçamento actual.

Hussi orçamento hirak nebe ami hakerek iha leten, observa no hare
            momos katak, tamba la iha plano ho diak, ho nune’e mak osan nebe aloca
la claro no fahe osan hirak ne’e tun sae deit e ita la compreende osan
hirak nebe muda tun sae hakarak halo saída?

4.         Ano fiscal de 2011, GAMP aloca tan osan ba direcção nebe refere
hanesan tuir mai:

Orçamento Original: Tokon: $ 25,825,000.
Orçamento revisão: Tokon: Seidauk halo.
Orçamento Actual: Tokon: $ 25,825,000.-
Orçamento nebe aloca iha Fundo Infra-Estrutura: $ 15,485,000.-

1. Total = 1 + 2 + 3 + 4 + FI = $ 20,362,000 + $ 19,240,000 + $ 73,398,900 +
$ 25,825,000 + $ 15 485 000 = Tokon $ 154,310,000.-

2. Total = 1+ 2 + 3 + 4 = $ 23,253,000 + $ 16,723,000 + $ 43,630,162 +
$ 25,825,000 + 15 485 000 = Tokon $ 124,916, 162.

Osan nebe atu gasta iha 2011: Seidauk hatene.......?! Maibe tamba ita iha ona meados tinan 2011, ami hanesan tauk deit osan ho montante iha leten ne’e karik hakarak selu ba iha taka kuak hirak nebe agora halo dadaun, liu liu hakarak selu ba iha koi estrada iha foho Carimbala nebe dudu ba dudu mai no koir ba koir mai nebe liu ona fulan nen (6) maibe to’o agora seidauk hotu.

Ho nune’e osan nebe aloka halo estradas no rehabilitação iha tinan hat (4) ne’ne nia laran maka:

Total osan nebe hakerek iha leten la inclui ho osan emergências nian no mos osan hussi pacote referendum nebe aloka hodi halo estradas iha fatin barak.

Nain Presidente no maluk deputados sira.

Karik ita boot sira nebe liu ona iha foho Carimbala Maubara iha fulan nen ne’e nia laran ita boot sira bele hare volume serviço nebe halo dadaun hela boot tebes, no ita halo calculo técnico ruma, orçamento nebe tenke selu sei boot liu. E karik ita imagina ba volume service nebe sira halo, compara halo estrada foun ruma bele to’o kilometros atus ba atus.

Iha audencia Comissão G ho responsáveis hussi Ministério Infra-Estruturas (Ministro ho Secretario Estado) la fo explicação nebe detalhado no mos la consegue explica orçamento hirak mak aloka ba iha serviço nebe refere.

FRETILIN hakarak hatete, tamba saída mak la fo prioridade ba estradas sira nebe mak at liu hanesan, estradas iha Luro lospalos, suku Dare Ainaro ba to’o Suai, Turiscai no seluk tan nebe condição at e at liu.

Hanesan bain bain ami sempre hatete katak ne’e serviço GAMP nia, plano la halo no la iha duni, nebe halo serviço tuir hakarak deit.

Nain Presidente no maluk deputados sira.

Estado Timor Leste, mais menos tinan ida, la kleur tan, sei halo Festa Democracia. E horas ne’e dadaun GAMP hahu koalia sai ona área ida idak nebe partido assumi ba ukun ida ne’e iha AMP nia laran.

Tamba saída mak osan hussi capital desenvolvimento hussi OGE 2011 ne’e concentra hotu iha PM nia gabinete?

Karik laiha ona fiar PM ba iha ministros hussi AMP?

Karik tamba osan barak mak aloka iha tinan hat (4) nia laran ba iha Ministério ida idak maibe tamba resultado mak oitoan deit?

PM la fo fiar tamba osan barak lakon?

Hanesan sua Ex.cia PM, shr. Kairala Xanana Gusmão actuir iha media Nacional katak, Electridade iha 27 de Novembro sei lakan permanente tamba CNRT nia Plano mesak laos hussi partido seluk nebe hamutuk iha AMP. Kona ba Electricidade mate lakan mos Shr.

SE Januário Pereira hateten iha media hussu deputados AMP atu “Nonok” labele kualia barak, tamba se deputados AMP halo criticas hotu hau (SE/Januário P) labele koalia, hussik deputados oposisão mak koalia.

Los duni maluk sira tomak lalaok serviço AMP nia mak tenke lao duni hanesan ne’e, hakarak ka lakohi, simu ka ala simu partido idak idak tenke hadau moris atu bele iha netik ema oan ruma hodi vota netik iha eleição nebe mai. Se lae Partido mos bele taka. Tamba Realidade acontece povo Buiberes ho Mauberes matenek ida ne’e hare momos katak ukun GAMP ne’e, osan aloca bara-barak maibe resultado ointoan deit.

Ne’e mak resultado GAMP nia servisu durante sira nia governação.

Ikus liu fretilin hussu atu, parlamento ida ne’e ho carácter urgente, convida GAMP/Ministério Infra-estrutura nia Responsáveis atu mai explica no atan perguntas hussi representantes povo iha uma fukun ida ne’e.

Ba ita boot sira nia atensaun hau hato’o Obrigado barak.

Inácio Freitas. Moreira.
Deputado FRETILIN

Wednesday, June 22, 2011

Politika Sosa Geradores ba Central Comoro “Solusaun ka Complikasaun?”





PARLAMENTO NACIONAL DE TIMOR LESTE


DEKLARASAUN POLITIKA


Bancada Parlamentar da FRETILIN


Politika Sosa Geradores ba Central Comoro “Solusaun ka Complikasaun?”


Excelentissimo , Senhor Presidente Parlamento : Bom dia, Distintos Srs. Deputados, Mauberes no Buiberes Consumidores Timor Leste tomak!


To ohin loron ita sei halerik nafatin atu hetan Ahi naroman normal iha Cidade Dili nomos iha Distritos sira iha Timor laran tomak. 


Ami nia Bancada lamenta hodi repete nafatin ami nia criticas konaba Problema Infraestruturas liliu Ahi Mate Lakan nebe sidauk deit resolve besik tina 5 ona governsaun de facto AMP.Razaun klasiku nebe Governo hatan ba publiku nia halerik mak Maquina avaria, capacidade geradores menus , consumidores nebe aumenta, perdas iha linha tan cabos/fiu tuan, ligasaun illegal nsst! Promesas barak atu hadia Ahi lakan normal hahu kedas husi deklarasaun PM Ministro defacto to’o SEEAU Sr. Januario Pereira sidauk iha resultado alias promesas falsos deit!Cortes constante iha rede Energia Electrica ne reflete dunik crise governasaun AMP nebe lidera husi sua Excelencia PM Xanana Gusmao! Iha legislature ida ne Parlamento Nacional fo atensaun bot ba Energia Electrica nebe lakan mate nafatin hodi hamosu Resolusaun numero 23/2010 fulan Outubro hodi hari Auditoria nebe nia substancia atu buka hatene kauza no abut problema iha Gestaun ba Central EDTL Comoro Dili.


Senhor Presidente, Colegas Deputados


Asunto nebe atu koloka mak Gestaun- ba central Comoro ho programa aumenta capacidade produsaun iha parte gerasaun nebe hamosu projecto sosa geradores nudar solusaun ba problemas Ahi Mate Lakan Permanente nebe nia nakukun hadulas nafatin Goversaun de facto AMP, maibe realidade hatudu oin seluk! 


Geradores nebe sosa no atu sosa mai complika nafatin situasaun halo Ahi continua mate, tamba laiha vontade diak atu halo tuir plano tecnico nebe iha atu bele fo garantia ba qualidade projectos! 


Sosa geradores desde governasaun AMP iha kedas Novembro 2007 bainhira primeira orcamento no programa Gov. AMP tama ona iha debates sessao plenaria mak haruka carta mai Parlamento husu aloka osan $ 4.000.000,- hodi sosa geradores ho capacidade 4 mw !


Iha inicio 2008 Governo fo sai ba public katak ho orcamento nebe iha governo consege sosa geradores liu unidades 8 halo ita hotu contente kahur duvidas konaba geradores barak nebe mai iha tempo badak ne foun ou recondisaun alias second hand! Hakfodak no duvidas sira hetan kedas resposta iha tinan 2008 bainhira Ahi continua Mate Lakan nafatin e At liu tan EDTL Comoro tenki hetan ajuda husi compnahia Pandama, gerador CAT 3516 B ho capacidade 800 KW atu garante Ahi Lakan Normal iha Natal ho Tinan foun! Situasaun Ahi Lakan LaNormal continua halo public hakilar tan consumedores labele halo atividades economika, halo aat sasan electronic e dificulta tempo estuda labarik sira. Mesmo rona preocupasaun maka’as Governo mos continua nafatin halo promesas barak katak antes fulan Desembro 2009 Ahi sei Lakan Normal, tan Tinan 2009 Governo declara ona hanesan TINAN BA INFRAESTRURAS ho nia prioridades ba ELECTRICIDADE (bele hare alokasaun osan $ 87 m e contrato $ 16,693.515.92 m latuir lei Aprovisionamento ) Situasaun ne obriga Governo husu tan ajuda husi Companhia CN 22 hodi fo tan gerdores CUMMIN unidades 4 ho capacidade 3200 KW iha fulan Desembro, atu fo solusaun ba problemas nebe EDTL Dili hasoru! Situasaun ne sai pior nafatin iha tinan 2010 nebe Ahi continua Mate horas barak liu Lakan halo consumidores sira fo naran foun ba Dili sai fali Cidade Discotique tan Ahi Lakan Piska-Piska deit ona! Governo de facto hatan ba publico katak Geradores iha EDTL Comoro unidades besik 8 mak At ou Avaria.Geradores nebe At ne barak foin sosa iha 2008!! Ne consequencia husi sosa geradores Alta Velocidades nebe apropridu liu ba back up ou komplementa deit, la’os solusaun permanente Ne hatudo momos falhansu iha Gestaun no Manutensaun ba Geradores nebe PM defacto rasik reconhece. Mesmo xefe Executivo reconhece maibe melhoramento ba servisu Infraestruturas continua menus e At liu laiha vontade ou seriedade atu foti medidas ba Ministro no Secretario Estado nebe nia prestasaun servisu At e halo mout deit povo nia osan besik tinan lima! Ne mos tamba PM Xanana Laiha Coragem foti medidas ba nia membros Governo nebe halo Servisu Lalos!


Maluk Distintos Deputaos..! Inkapasidade Governo hamosu mal administrasaun nebe loke dalan buras ba Corupsaun!! Contratos servisu ho estado latuir prosesu Lei aprovisionamentu, hatudu malu deit liu husi single source ho folin la Racional! Indisiplina cumpri programas nebe Parlamento aprova hodi halo transferencia orsamento barak ba fali fatin seluk.., laiha Transparencia nebe dificulta servisu fiskalizasaun Parlamento. Boa Governasaun sei dok bainhira Laiha Transparencia!!Ita lamenta bebeik tansa mak SEEAU no SEOP sira nia Transparencia execusaun programas ho nia lista orsamento la haruka mai parlamento!!?? Duvidas sira ne mak halo ami kestiona fali progresu sosa geradores ba Comoro.


Governo iha orcamento Rectificativo 2010 aloka tan osan $10 m atu sosa geradores ho capacidade 24 mw atu garante ahi lakan normal iha fulan Desembro 2010! Maibe to’o agora tinan ida ona sidauk hatene bainhira mak geradores sira ne bele monta iha central Comoro Dili??? Ninia Aprovisionamento mos loke polemika, husi companhia 11 nebe tuir processo, Rua mak hatama proposta tender. Orsamentu nebe iha preve deit $ 10 m maibe asina contrato ho folin bokur ba $30.900.000 e demora tinan ida ona, karik sei hotu iha fulan Desembro. Marka Geradores MAN nebe sei dificulta iha nia manutensaun no sosa spare parts tan contrato ba manutensaun governo halo ona ba tinan 5 ho Warstsila. Ne hatudo dunik tentativas fahe osan ba malu!! Diak liu Cancela!!! Laiha ona Urgencia Aumenta tan Geradores tan Central Hera nia Geradores husi Wartsila to’o ona Dili!Diak liu mak aluga deit energia sei lalais atende consumidores e baratu ba futuro! Ne hatudo deit inkapacidade Governo defacto nia Plano hodi define prioridades nebe nakonu ho intrik, iregularidades hodi gasta osan arbiru!


Senhor Presidente e Distintos Deputados.


Hatan ba Situasaun ne Bancada Parlamentar FRETILIN husu kedas debate de Urgencia ho presence SEEAU nebe ho apoio Distintos Deputados sira hamosu Resoluzaun 23/2010 hodi obriga Governo hari auditoria ba EDTL. Resultado relatorio ne hanesan aconcelha deit la’os Auditoria tuir Rezolusaun haruka nebe documento iha ona Deputados sira nia liman ho nia observasaun pontos relevantes lubuk nebe considera contribui ba interupsaun fornecimento Electricidade! Bancada Fretilin interesante atu foti uluk mak iha Sector Produsaun ou Gerasaun de Electricidade li-liu Politika Sosa Geradores ho proceso Aprovisionamento nebe LALOS atu bele HADIA Gestaun hodi atingi objectivo EDTL: Garante Ahi nebe estavel ba ema hotu, particularmente Central EDTL Comoro bele fornece Ahi estavel no seguro ba Consumedores Capital Timor Leste Dili!


Maluk deputados sira, Electricidade hanesan agencia autonoma nebe sei nafatin hetan subsidio bot liu husi estado tenki hadia nia gestaun li-liu investimento ba gerasaun (sosa Geradores) tenki baseia ba estudo viabilidades konaba projeksaun ba demanda de cargas no considera principio custo beneficio. La’os inventa deit dados hare rona deit companhia sira foin mai atu hari Apartamento, Hotel no Supermercado, atividades sira ne bele mos sei realize iha tinan naruk ou bele sei la realize maibe Governo lafirme iha nia programa hakfodak inventa numero kapacidade geradores nebe atu sosa Ne’e la’os investimento maibe esbanjamento nebe sei lori desastre mai recursos Estado Timor Leste!!!


Asuntos balun nebe koloka atu Publico mos hatene Ministro Infraestruturas, SEOP no SEEAU tenki mai hatan ba Deputados iha Plenaria ne, nebe liga ho situasauan Geradopres EDTL Comoro hanesan :


1. Total Capacidade geradores iha Comoro liu 30 mw, metade mai husi geradores CUMMIN ho alta velocidade nebe atu back up deit iha tempo horas Piku ou Emergencia!
Husi 15mw geradores CUMMIN ne metade ou 7.2 mw nia estatus sidauk hatene! Doasaun Companhia ou aluger deit.!To’o agora public sidauk hatene, laiha Transparencia??


2. Ita nia Consumo Energia iha Dili, tempo Loron preciso besik 18 mw e tempo kalan consume besik 25 mw. Total Geradores nbe identifika estado nian e sei funciona unidade 19 ho kapasidade 24.05 mw. Realidade ne hatudo katak deficit energia ba Dili Menus husi 10 mw!!


3. Tansa sosa kedas geradores 24 mw, maibe orcamenta deit $ 10 m! Se Ita nia Central Hera atu operacional ona iha 28 Novembro 2011?? E geradores sira ne iha ona Dili!
La’os momento ona SOSA Geradores ba Comoro! Gov. labele duvida, hodi hamosu despesa desnesesario. Diak Liu CANCELA contrato e acelera Contrusaun Hera sei sai baratu no eficiente liu! Se ita precisa Energia bele ALUGA deit....(IPP contract) mais baratu e ita hatene mak selu deit Ahi Lakan!


Dili, 17 Junho 2011


Joaquim Amaral

Wednesday, June 8, 2011

Media Release: Timor-Leste government obstructs power sector audit



FRETILIN
MEDIA RELEASE

Dili, 8 June 2011

Timor-Leste government obstructs power sector audit

The Xanana Gusmao de facto government has obstructed a cross-party parliamentary resolution for “an independent and detailed audit” of the management and operations of Timor-Leste’s power utility, Eletricidade De Timor-Leste, EDTL, FRETILIN parliamentary leader, Aniceto Guterres told the national parliament.

Mr Guterres said today parliament requested “an independent and detailed audit” in October 2010 so it could determine whether budgets it had allocated over the last four years had been spent properly and lawfully.

The parliamentary resolution said the audit was needed because of worsening blackouts, the long-overdue US$1 billion national electrification project and the government’s “total incapacity” to solve the problems.

Mr Guterres said that instead of a detailed audit the government provided an inadequate “advice” report from consultant company Delloitte which states: "The services rendered are in nature an advice and do not constitute an audit or other work that guarantees faithfulness in terms of the Australian Auditing Rules." 

He said failure to commission an audit again showed the administration’s contempt for parliament.

Mr Guterres told parliament: “It underlines what United Nations officers have said about the executive government in Timor-Leste, especially the de facto prime minister, that he was an obstacle to constitutional democracy in Timor-Leste, with 'the executive, especially Prime Minister is seeking more and more power at the expense of parliament and the judiciary…… this may have diminished the effective roles of the other two pillars and significantly reduced the accountability of the executive and rule of law, with the rule of Prime Minister'."

Mr Guterres said that, despite the inadequacies of the Delloitte report, it pointed to various irregularities and raised urgent concerns that the parliament could not rely on the government to resolve.

“If parliament fails to act, things will only get worse, because Mr. Gusmao is either unwilling or unable to act to remove the members of his government who are responsible for the mess the electricity sector is in,” he said.

He called for the President of the parliament to schedule an urgent debate on the report in the presence of the government.

For further information please contact Jose Teixeira on +670 728 7080

Tuesday, June 7, 2011

P.D. LA IHA MORAL POLITIKU TEMI FRETILIN NIA NARAN HODI HALO POLITIKA BARATU




KOMUNIKADU BA IMPRENSA

Dili, loron 7, fulan Junhu, tinan 2011


P.D. LA IHA MORAL POLITIKU TEMI FRETILIN NIA NARAN HODI HALO POLITIKA BARATU

Partidu Demokratiku la iha moral politiku atu koalia tun sai kona ba FRETILIN neebe liberta nasaun no povo ida nee, no neebe sei luta nafatin atu liberta Povo Timor-Leste husi KKN, mukit no kiak, deklara Secretariu Geral partidu FRETILIN no fundador Luta ba Libertasaun Nasional, Dr. Mari Alkatiri iha Dili ohin.

Dr. Alkatiri deklara nunee hodi hatan ba deklarasaun husi Presidenti Partidu Demokratiku (PD) iha distritu Viqueque, no neebe fo sai iha TVTL horikalan, bainhira nia dehan katak, se PD manan eleisaun 2012 sira sei harii monument ba Libertasaun Nasional iha distritu Viqueque no sei hakerek iha okos, “FRETILIN”, nunee historia labele lakon.

Tuir Secretariu Geral FRETILIN, “FRETILIN simbolo libertasaun nasional, neebe liberta nasaun ona, no agora dadaun no iha futuru sei luta naruk ida atu liberta povo Timor-Leste.  FRETILIN laos objecto atu sai monumento tamba laos historia deit maibe futuru Povo no nasaun Timor-Leste nian.  FRETILIN sei iha missaun bot tebes atu liberta Povo Timor-Leste husi KKN no ukun sala neebe governu de facto AMP nian, neebe Sr Lasama nia partidu rasik ho sira nia kadeira ualu mos hamutuk. Governasaun ida neebe nia rasik temik hanesan ‘dada malu hanesan asu dada naan teen’.”

Dr Alkatiri hatutan katak diak liu PD lalika buka halo confusaun ba Povo temik FRETILIN, tamba FRETILIN nee laos hanesan ema individual ka personalidade ida neebe bele temik nunee, maibe autor libertasaun povo nian.  “Buat ida hau bele garante ba Sr Lasama mak ida nee, Povo Timor-Leste sei la haluha historia FRETILIN nian, la presiza PD ka se se deit harii monumento, tamba FRETILIN monumento bot ida ona iha Povo nia memoria.”

Dr Alkatiri husu ba Sr Lasama atu respeita FRETILIN hanesan FRETILIN respeita partidu seluk, liliu tamba FRETILIN halau nia knar nudar opozisaun de facto ba governu de facto ida nee, liu husi “dalan Dame no Estabilidade hodi lori deseenvolvimentu ba Povo no Nasaun Timor-Leste.”  Tuir nia FRETILIN sei la halo violensia hanesan opozisaun halo ba governu FRETILIN iha tinan 2006-07.

“Importante mak nee.  Ita hotu tenke buka koalia lia los ho Povo, labele koalia mangame ho Povo, liliu labele halo promesa falsu hanesan atu harii monument ka saida tan.  Ita hotu tenke respeita lei no constituisaun, no labele soran tan Povo.  Povo Timor-Leste kole ona ho divisionismu no hakarak moris ho hakmatek.  Hau husu maluk sira hotu husi partidu seluk hotu-hotu, mai ita hamutuk hametin Dame no Estabilidade hodi halo tinan 2010-2020 sai Dekada ba Pas, Estabilidade no Desenvolvimentu,” deklara Secretariu Geral no fundador Luta Libertasaun Povo-Timor-Leste nian.

Ba informasaun seluk tan dere ba Nilva Guimaraes iha +670 746 6322

Monday, June 6, 2011

GOVERNU DE FACTO OBSTACULO BA PARLAMENTU NASIONAL BELE FISKALIZA EXEKUSAUN ORSAMENTU ELETRISIDADE




FRETILIN - BANCADA PARLAMENTAR

DEKLARASAUN POLITIKA

6 JUNHU 2011

Husi: Deputadu Aniceto Guterres – Chefe Bancada

GOVERNU DE FACTO OBSTACULO BA PARLAMENTU NASIONAL BELE FISKALIZA EXEKUSAUN ORSAMENTU ELETRISIDADE

Sr. Presidenti Parlamentu Nasional,
Illustres deputadus,
Povo Timor-Leste, Povo Maubere tomak.

Ita hotu iha uma fukun ida nee rona ona dala barak deputados husi partidu hotu halo deklarasoens hodi expressa sira nia preokupasaun kona ba situasaun eletrisidade neebe aat ba bebeik maske osan milloens ba millones nebe aloka tinatinan iha Orsamenty Geral Estadu.

Ita hotu mos hatene ona katak membru governu de facto nain rua neebe responsabiliza ba area ida nee, Ministru Infraestruturas de facto Pedro lay, no secretariu estadu de facto ba Eletrisidade, Bee no Urbanizasaun, Sr Januariu Pereira mai iha ukma fukun ida nee hatudu deit sira nia inkompetensia no nunka hatan ba problemas neebe deputadus sira foti.

Ema barak mak kestiona, tamba sa mak sira iha governu nafatin maske sira hatudu ona momos sira nia inkapasidade hodi kaer sira nia knaar nudar membru governu? Depois de ita hotu hare relatorio neebe Sua Excellensia Sr Primeiru Ministru de facto haruka mai parlamentu nasional iha loron ruanulu resin hitu, fulan Maiu liu ba, maske relatorio nee laos ida neebe parlamentu nasional ezigi atu halo tuir resolusaun neebe aprova iha tinan kotuk, relatoriu nee temik buat barak neebe hatudu momos inkapasidade membru governu de facto rua nee.

Sr Presidenti,
Maluk deputadus no Povo Maubere.

Iha loron sanulu resin sia, fulan Outubru , tinan rihun rua sanulu, Parlamentu Nasional ida nee aprova Resolusaun ida neebe exigi governu de facto atu halau auditoria independente no promenorisada ba gestaun orsamentu EDTL nian, aprovisionamentu no gestaun contrato centrais electika, rede tarsnmissaun energia, no buat seluk.

Resolusaun nee mos ezigi katak governu tenke halo auditoria no relatoriu auditoria tenke entrega ba Parlamentu Nasional molok loron tolunulu resin ida, fulan Marsu, tinan nee.

Ita hotu hanoin ba aporvasaun resolusaun, no katak partidu barak iha uma fukun ida nee mak vota a favor resolusaun. Maibe too ohin loron Parlamentu Nasional seidauk simu relatoriu auditoria.

Ba bancada FRETILIN hahalok ida nee hanesan baibain ona, governu la respeita parlamentu nasional nia pedidu hodi tulun parlamentu atu fisklaiza governu nia exekusaun orsamentu povo nian.

Iha semana kotuk deputadus hotu bele hetan asesu ba relatoriu balun husi Sua Excelensia Sr PM de facto. Iha nia surat ho data loron ruanulu resin hitu, Fulan Maiu liu ba, nia hakerek katak nia haruka mai “relatorius auditados tinan 2009 nian” kona ba EDTL, PNTL, UNTL, CNE no SAMES.

Maibe Sr Presidenti, bainhira ita ba hare ba substansia, liliu EDTL ninian, ita hare katak documentos hirak nee laos “relatorius auditados”, laos relatotius auditoria nian, hanesan PN exigi iha resolusaun iha tinan liu ba.

Companhia Delloites neebe halo relatoriu rasik hakere iha pagina tolu, katak sira nia relatoriu ho data loron hitu, fulan Abril tinan nee:

“Servisu neebe ami halo nee hanesan deit akonselhamento no laos (hau repete fali LAOS) auditoria ka servisu ruma seluk neebe se se deit bele fiar hanesan auditoria tuir Normas Auditorias Australia nian. Nunee, ami la tatoli buat ida, no la hakerek opiniaun ruma ka hato’o konklusaun ruma neebe se se deit bele fiar metin katak ida nee hanesan auditoria tuir normas neebe refere.”

Nee dehan saida? Nee dehan klaramente katak parlamentu nasional nia resolusaun neebe husu governu de facto halau adutoria “independente no promenorisada” la realisa, ka seidauk realisa. Se seidauk realisa, entaun relatoriu atrasaod tebes tamba tenke entrega iha loron tolunulu resin ida, fulan Marsu liu ba. Maibe informasaun neebe bancada FRETILIN hetan mak relatoriu mak nee deit. Entaun relatoriu nee la hatan ba resolusaun parlamentu nasional nian.

Ba bancada FRETILIN ida nee exmplu ida tan kona ba oinsa governu de facto ida nee la respeita parlamentu nia knaar dunar orgaun fiskalizador ba sira kona ba povo nia osan. Hatudu dala ida tan executivu nia intensaun hadau poder parlamentu nian hodi fisklizador.

Agora bancada FRETILIN no povo barak hakarak hein mak ida nee. Ita nudar orgaun soberania atu hatan oinsa ba governu de facto nia impedimentu ba parlamentu nasional labele hetan relatoriu auditoria tuir PN nia resolusaun his loron sanulu resin sia, fulan Outubru liu ba? Oinsa parlamentu nasional atu hatan ba obstaculo ba ita nia knaar nudar orgaun fiskalizador ba governu ba executivo.

Sr. Presidenti,
Maluk deputadus no Povo Maubere.

Iha relatoriu rasik, it abele hare katak Parlamentu Nasional la iha importansia ba prosesu halo relatoriu. Iha pagina tolu relatoriu Delloitte hakerek nunee:

“Relatoriu ida atu informa governu RDTL deit no governu RDTL deit mak bele usa relatoriu ida nee.” 
“Relatoriu ida nee la iha finalidade ba ema seluk bele usa no sira labele usa ida nee.”

Depois, nia temi confidensialidade: “relatoriu ida nee no informasaun iha nia conteudo confidencial tebesno labele usa no divulga ba ema seluk sem ami nia autorizasaun molok usa.”

Sr. Presidenti, tuir bancada FRETILIN nia hare, la iha buat ida kona ba exekusaun povo nia osan neebe parlamentu nasional la iha sdireitu atu hetan hodi bele fiskaliza governu. Nee sinal ida la diak katak governu bele halo contrato ho conpanhia auditoria hodi taka informasaun nudar confidencial ba sira no governu deit fali. Nee inaceitavle.

Ba bancada FRETILIN situasaun ida nee preokupante tamba parlamentu nasional mak iha direitu tomak, no parlamentu nasional mak solicita governu de facto atu halau auditoria ba EDTL no eletrisidade, maibe confidencialidade taka dala ba PN fali. Tamba sa mak governu de facto liliu ministeriu finansas halo contrato ho restrisoens hirak nee bainhira foti auditor halau auditoria no la esklarese didiak termus resolusaun PN nian?

Ida nee mak realidade PN nee nia existensia ho governu de facto ida. Taka dalan bebeik ba ita nia tentative atu fiskaliza sira nia hahalok liu husi impedimentu ba informasaun neebe PN exigi.

Sr. Presidenti,
Maluk deputadus, Povo Maubere.

Maske governu de facto taka dalan ba auditoria ida neebe klean no detalhadu, hanesan aprovado iha resolusaun PN nian iha fulan Outubru liu ba, relatoriu neebe entrega hatudu ona katak iha problemas graves ho gestaun sector eletrisidade neebe kona dala ida tan membrus governu de facto nain rua, liliu Ministru de facto Infraestruturas, no Secretariu estadu de factu Eletrisidade.

Iha buat barak iha relatoriu neebe ita labele tatoli hotu iha deklarasaun politika ida nee, maibe, iha assutnus barak neebe Delloittes rsaik dehan urgente tebes no presiza hola medidas lalais.

Bancada FRETILIN hodi deklarasaun ida nee halo rekerimentu Parlamentu Nasional halau debate urgencia kona ba relatoriu husi Delloitte neebe entrega mai ami, ho presensa governu nian. Aban bancada FRETILIn sei tatoli pontos balun neebe mosu iha relatoriu akonselhamento neebe refere, no neebe hatudu katak sector eletrisidade iha situasaun grave, no sei bele sai grave liu tan bainhira centrais foun rua no rede nasional hahu halau, se sira hahu halau molok tinan rihun rua sanulu resin rua.

Hanesan temi iha relatoriu neebe refere, construsaun rede foun no centrais foun la halu ho planeamentu ka coordenasaun diak no iha possibilidade bot ida katak sistema sei monu se autoridades la hola asaun urgente kona ba assuntus balun neebe halo la los too ohin loron.

Obrigado Sr. Presidenti ba tempo.

Thursday, May 12, 2011

Declaração Politica: Tanto dinheiro no orcamento, mas a eletricidade ainda falha todos os dias em Dili.






Dili, 10 de Maio de 2011

Nai Presidente Parlamento Nacional Fernando de Araújo – Lasama

Ex.Cias

Deputado sira hanesan membro Parlamento nacional no representante Povo nia, iha dever hodi haburas, no hamentin uma fukun ne’e nia knaar, hodi tatoli Povu nia preocupação ba Governo, no sai Povu nia lian, Povu nia isin, no materializa povo nia mehi hodi haburas no hametin ita nia independência.

Hau nudar Deputado hussi bancada FRETILIN iha knaar no iha competência tomak atu tatoli Povu nia lian no hussu ba Governo, tuir art. 9°, alinea h, no artigos 137° e 138° Rejimento uma fukun nia rasik.

Hau halo requerimento ida ne’e hau hakarak hussu ba Governo atu bele hatan resposta ho escrito tuir Konstituição da República artigo 101° no. 2 e artigo 107°. Atu nune’e ita hotu bele hakruk ka halo tuir lei nebe iha.

Declaração Politica.

► A Bancada Fretilin, hoje mais uma ver quer falar de novo sobre a Electricidade em Díli e em Timor Leste em Geral. Todos nós sabemos, sentimos, vimos e ainda estamos a continuar a sentir ver, o que está a passar na área das infra-estruturas em Geral e a Electricidade em particular. Com todo o respeito e peço desculpa com este termo, que é estou sempre a “bater na mesma tecla” quase todos os dias sobre a Electricidade.

Assim permite-me relatar todo o orçamento que foi alocado, desde 2007 até 2011. Mas para isso eu convido a Sua Ex.cia o Presidente do Parlamento Nacional e todos os distintos deputados para tomar note sobre os números do orçamento que gastaram durante estes últimos dois anos.
O total orçamento que o GAMP alocaram nos anos fiscais de 2009 e 2010 foram alocados no total de $ 1.528.773 Milhões. E se somarmos mais com OGE de 2011 que aprovamos uns meses atrás no total de $ 1.306. 000 Milhões, então este GAMP alocaram dentro de três anos no total de $ 2.834. 773 Milhões.

Shr. Presidente e caros colegas

O que eu queria, é deixar mais informações claras a este povo para poder ser informado é, o orçamento alocado na área das Infra-estruturas em particular na área de Electricidade, agua, estradas e pontes.

E no ano fiscal de 2009 o orçamento que alocaram para a EDTL foi de $ 87.000.000 Milhões, este montante é que deixou má herança para o GAMP, porque com este dinheiro é que, muitos dos projectos deixaram de acabar com má qualidade.

O resultado, é o que estamos a sentir e ver e até as instalações da electricidade de media tensão em vários lugares no território que já lá vão pelos menos dois anos mas deixaram assim abandonados, e ainda até alguns postes destas instalações neste momento estão inclinados por causa da sua má construção.

E na área de Estradas e Pontes alocaram no total de $ 50.712.900 Milhões. Gastaram $ 44.930.120 ou seja de 89%.

Por favor tomem atenção com os números do orçamento que foi alocado na área de Electricidade durante estes dois últimos anos que são: em 2010 o Orçamento da EDTL foi alocado no total de $ 90.010.000 Milhões, em cash atingiu 100 %. E o Orçamento de Estradas e Pontes foi alocado $ 50.712.900 Milhões, gastaram $ 44 930 120 milhões ou de 89 %.

Portanto, se somarmos o orçamento destes dois anos fiscais foram alocados no total de $ 134.936.071 Milhões. Mas não só isto, o orçamento alocado para combustível no ano de 2010 foi de $ 30.900.000 Milhões e para a manutenção dos geradores na categoria de bens e serviços foi um montante de $ 19.300.000 Milhões. Mas o Combustível neste esta em fuga porque este GAMP ainda não pagou a divida de Combustível uma quantia de $ 20.000.000, Milhões.

Caros colegas, não é só todos os números do orçamento que cito em cima, mas ainda há outras verbas alocadas nestas duas áreas, (Electricidade e Estradas) que neste momento está a fazer dor de cabeça do GAMP, é que o orçamento alocado na área das estradas neste momento está numa situação “unclear” e difícil de compreender porque, os gastos das reabilitações das estradas emergências foram de $ 26.000.000. Milhões, E neste momento este GAMP ainda está com divida de um montante $ 8.000.000. Milhões da reabilitação das Estradas.

Mas como é possível alocar estes montões de dinheiro mas não conseguem controlar e resolver? Para onde foram parar todo este dinheiro?

O ponto de vista Politica da Fretilin, que durante todo este tempo observamos é que este GAMP não tem seriedade, responsabilidade e a maioria dos membros deste GAMP não têm sentido de Estado e só pensem em próprio.

Mas já que estamos nas vésperas das eleições gerais deixamos todo o poder para este povo Maubere para decidir através das eleições gerais do próximo ano.

Este Povo Maubere são inteligentes, sabem o que é eles querem fazer e eu penso que vai julgar todos os partidos políticos nas próximas eleições e com as suas responsabilidades eles vão escolher um partido que eles conhecem e que tem responsabilidade de Governar esta Nação.

Assim deixo uma mensagem politica para todos os Governantes que antes ou depois de chegarmos as eleições gerais no próximo ano, e para aqueles que sentem e que se encontram com actos de corrupção preparem-se e arrumem-se para que num dia pode responder estes actos de crime nas Instituições Competentes, como alguns já estão a começar a responder os seus actos inevitáveis e intoleráveis.

Antes de terminar, mais uma vez peço a mesa do parlamento nacional para pedir urgentemente o Relatório da Auditoria do Sector da Electricidade feito sob a resolução do Parlamento Nacional que foi aprovado no ano passado.

Por ultimo, como de normal a Fretilin pede a mesa para que convide os responsáveis do Ministério das Infra-estruturas ao Parlamento para explicar detalhadamente todos os actos administrativas que foram feitas durante todo este tempo.

Assim dito… Muito obrigado.

Inacio Freitas Moreira
Deputado Fretilin

Sunday, May 1, 2011

Militantes partidus seluk fila ba FRETILIN iha Ainaro




Iha Ainaro Secretariu Geral FRETILIN, Dr Mari Alkatiri halau consolidasaun ho kuadros politikus Partidu FRETILIN, Sub Distritu Ainaro no Hato-Udo nian.

Saudoso Deputadu FRETILIN Mario Ferreira nia oan mane Clementino Elvis Ferreira fila hikas mai FRETILIN husi partidu PUN. Hau foin hasain foto ida nee horas 1447 iha Ainaro Vila, bainhira nia halo deklarasaun fila ba FRETILIN. Hare naroman nee sai depois nia foin rei bandeira FRETILIN nian, foin simu husi camarada Sec Geral. Militantes hotu iha nee dehan nee sinal husi nia saudoso Aman ba nia.

Se mak dehan FRETILIN laos lulik.......coinsidensia ka sinal nee ba ida idak nia fiar.